stres - strategie

Radzenie sobie ze stresem w ujęciu procesu, strategii i stylu


W tym artykule zostaną ujęte rozważania teoretyczne na temat radzenia sobie ze stresem w ujęciu strategii, procesu lub stylu oraz zostaną omówione, najczęściej spotykane w literaturze tematu, style radzenia sobie w sytuacjach trudnych.

Termin „radzenie sobie” można odnieść do celowego wysiłku, zachowania, które chroni osobę od emocjonalnych zaburzeń, napięć, niekorzystnych skutków doświadczeń społecznych.

R.S. Lazarus i S. Folkman określają radzenie sobie, jako stale zmieniające się poznawcze i behawioralne wysiłki (efforts), mające na celu opanowanie (to manage) określonych zewnętrznych i wewnętrznych wymagań, ocenianych przez osobę jako obciążające lub przekraczające jej zasoby.
Czyli, radzenie sobie jest mechanizmem adaptacyjnym. Redukując wymagania stawiane przez środowisko, z którymi dana osoba nie jest sobie w stanie poradzić, radzenie sobie przywraca przynajmniej częściowo zachwianą przez stresor równowagę pomiędzy środowiskiem a osobą.


Radzenie sobie ze stresem może być traktowane jako proces, strategia lub styl.

K. Wrześniewski definiuje proces radzenia sobie ze stresem, jako ciąg wielu zmieniających się w czasie strategii, które wiążą się ze zmianami stanu psychofizycznego danej osoby i cech danej sytuacji. Radzenie sobie, ujęte jako strategia, odnosi się do behawioralnych i poznawczych wysiłków, które są podejmowane przez osobę w danej sytuacji stresowej. Według K. Wrześniewskiego posłużenie się przez osobę daną strategią jest uzależnione od: stylu radzenia sobie charakterystycznego dla tej osoby, jej płci, wykształcenia, wieku i aktualnego stanu psychofizycznego, od rodzaju sytuacji stresowej, jak również od wielu składników osobowości.


Można wyróżnić trzy strategie radzenia sobie ze stresem:

a) Strategię zachowania dystansu emocjonalnego (kształcenie umiejętności opanowania stresu i odpowiedniej reakcji na stres, czyli nie obwiniania się, nie wyolbrzymiania sytuacji stresowej);
b) Strategię zachowania zdrowia (ćwiczenia fizyczne, różne sposoby relaksu, ruch na świeżym powietrzu, ćwiczenia medytacyjno-koncentracyjne, prawidłowe odżywianie się);
c) Strategię wsparcia społecznego (korzystanie z pomocy rodziny, przyjaciół).

H. Polańska podaje najczęściej stosowane strategie i dzieli je na siedem kategorii:

a) Strategie organizacji indywidualnej (reorganizacja pracy),
b) Strategie pomocy wewnętrznej (medytacja, relaks),
c) Strategie pomocy zewnętrznej (wsparcie społeczne),
d) Strategie zorientowane na stres (wiara w siebie, twardość charakteru),
e) Strategie negatywne (używki),
f) Strategie zmiany zachowania (asertywność),
g) Strategie zachowania zdrowia fizycznego (sen, sport, dieta).

Traktowanie radzenia sobie w kategoriach stylu wiąże się między innymi z przypisywaniem stylowi, w dyspozycyjnym rozumieniu, statusu cechy.
Literatura tematu wskazuje na dwa podejścia do definicji stylu radzenia sobie ze stresem. Pierwszy interpretuje styl jako pojedynczy wymiar, cechę jednostki lub dyspozycję (S. Miller, H.W. Krohne). Drugi traktuje styl, jako pewien zbiór właściwości, czy dyspozycji danej osoby (koncepcja N.S. Endlera i J.D.A. Parkera oraz C.S. Carvera, M.F. Scheiera i J.K. Weintrauba).

Styl radzenia sobie jest rozumiany jako trwała, osobowościowa dyspozycja jednostki do określonego zmagania się z sytuacjami stresowymi. Dyspozycja ta „nie zależy od rodzaju sytuacji stresowej, bo jest atrybutem podmiotu”.


J. Heszen-Niejodek traktuje styl radzenia sobie ze stresem jako charakterystyczny dla jednostki zbiór strategii, czy sposobów radzenia sobie.
Pomiędzy ludźmi występują różnice w nawykowych sposobach zachowania się w sytuacjach stresowych.

Styl radzenia sobie odnosi się zarówno do indywidualnego zróżnicowania dyspozycji, warunkujących zachowanie się w sytuacjach stresowych, jak i do tendencji do radzenia sobie w pewien określony sposób w różnych sytuacjach stresowych. Należy podkreślić, że styl radzenia sobie ze stresem ma bezpośrednie odniesienie do zachowania w sytuacji stresowej.

Jest rzeczą interesującą, że R.S. Lazarus i S. Folkman uważają, że radzenie sobie ze stresem przejawia się w formie elastycznego wysiłku behawioralno-poznawczego, który służy opanowaniu wymagań, postrzeganych przez osobę, jako obciążające lub ponad jej siły. Z tego wynika fakt (jak twierdzą autorzy), że ludzie posługują się różnymi sposobami radzenia sobie, które zależą od rodzaju trudnej sytuacji.

 Ponadto R.S. Lazarus i S. Folkman uważają, że radzenie sobie ze stresem pełni dwie funkcje:

a) instrumentalną, inaczej zadaniową czyli ukierunkowaną na rozwiązanie problemu (który jawi się jako źródło stresu) poprzez zmianę zagrażającego otoczenia lub własnego, niekorzystnego działania,
b) samoregulacji emocji, która polega na redukcji przykrego napięcia i związanych z tym negatywnych stanów emocjonalnych oraz pobudzenia emocji w celu zmobilizowania do działania.

W literaturze tematu można odnaleźć różnorodne klasyfikacje stylów radzenia sobie ze stresem. Do najczęściej spotykanych i omawianych należy ujęcie zaproponowane przez N.S. Endler i J.D.A. Parker, odnoszące się do stylów radzenia sobie ze stresem.

Wyróżniają Oni trzy style:

a) Styl skoncentrowany na zadaniu stosują osoby, podejmujące w sytuacji stresowej wysiłek, zmierzający do rozwiązania problemu. Osoby takie dążą do zrozumienia sytuacji, aby móc wprowadzić
w niej zmiany;
b) Styl skoncentrowany na emocjach charakteryzuje osoby, które w sytuacji stresowej koncentrują się na własnych przeżyciach emocjonalnych i na własnej osobie;
c) Styl skoncentrowany na unikaniu stosują osoby, które wystrzegają się przeżywania stresu
i myślenia o nim.


Autor: Elżbieta Dybińska © Wszelkie prawa zastrzeżone


Bibliografia:
1. Heszen Niejodek I., Sęk H.: Zdrowie i stres.(w:) Strelau J., Doliński D. (red.): Psychologia, GWP,
    Gdańsk 2008
2. Titkow A.: Stres i życie społeczne polskie doświadczenia, Państwowy Instytut Wydawniczy,
    Warszawa 1993
3. Sobolak L., Bitner E.: Stresy w organizacji i ich przezwyciężanie, (w:) Szopa j., Harciarek M. (red.): 
    Stres i jego modelowanie, Wydział Zarządzania Politechniki Częstochowskiej, Częstochowa 2004
4. Kozak S., Mietlewski Z.: Psychospołeczne determinanty stresu menadżerów w świetle badań
    pracowników trójmiasta w latach 2003-2004, Wydział Zarządzania Politechniki Częstochowskiej,
    Częstochowa 2004
5. Heszen-Niejodek I., Stres i radzenie sobie – główne kontrowersje, (w.) Heszen-Niejodek I.,
    Ratajczak Z. (red.): Człowiek w sytuacji stresu. Problemy teoretyczne i metodologiczne,
    Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2001
6. Borkowski J.: Radzenie sobie ze stresem a poczucie tożsamości, Dom Wydawniczy Elipsa,
    Warszawa 2001
7. Heszen-Niejodek I.: Styl radzenia sobie ze stresem jako indywidualna zmienna wpływająca
    na funkcjonowanie w sytuacji stresowej, (w:) Strelau J. (red.): Osobowość a ekstremalny stres,
    GWO, Gdańsk 2004
8. Lazarus R.S.: Paradygmat stresu i radzenia sobie, „Nowiny Psychologiczne”,3-4 (40-41)/1986
9. Grzesiuk L., Doroszkiewicz K., Stojanowska E.: Umiejętności menadżera. Psychologia stosowana
    dla menadżerów. Prywatna Wyższa Szkoła Handlowa, Warszawa 2000
10. StrelauJ., Jaworowska A., Wrześniewski K., Szczepaniak P.,: Kwestionariusz Radzenia sobie
    w sytuacjach stresowych. CISS. Podręcznik, Pracownia Testów Psychologicznych PTP,
    Warszawa 2005